5 dingen die je moet weten over sargassum

Sargassum is een bruinwier dat van nature voorkomt in de Atlantische Oceaan. Het bijzondere aan sargassum is dat sommige soorten niet vastzitten aan de zeebodem. Ze drijven los op het water en vormen daar grote matten. In die drijvende wiervelden vinden allerlei zeedieren voedsel en beschutting.

De twee bekendste drijvende soorten in de Atlantische Oceaan zijn Sargassum natans en Sargassum fluitans. Deze soorten zijn volledig pelagisch. Dat betekent dat ze hun hele levenscyclus drijvend in de open oceaan doorbrengen. Ze hebben geen wortels nodig en planten zich vooral vegetatief voort: stukken wier breken af en groeien verder uit tot nieuwe drijvende massa’s.

Dat verklaart waarom sargassum zich onder gunstige omstandigheden snel kan uitbreiden. Het gaat niet om losse plukjes zeewier, maar om enorme drijvende velden die zich over grote afstanden kunnen verspreiden. Grote concentraties zijn zelfs vanuit satellieten goed zichtbaar.

Sargassum werd lange tijd vooral verbonden met de Sargassozee. Dat is een bijzonder deel van de noordelijke Atlantische Oceaan, ongeveer in de omgeving van Bermuda. De Sargassozee heeft geen kustlijnen. De grenzen worden gevormd door oceaanstromingen, waaronder de Golfstroom en andere stromingen binnen de Noord-Atlantische gyre. NOAA noemt het de enige zee ter wereld zonder landgrens.

De Sargassozee staat bekend om zijn heldere water en grote drijvende wiervelden. Het gebied is belangrijk voor allerlei zeedieren en speelt onder meer een rol in de levenscyclus van paling. In verhalen en media kreeg de Sargassozee soms een bijna mythisch imago, met schepen die zouden blijven vastzitten tussen het wier. In werkelijkheid is sargassum daar vooral een natuurlijk onderdeel van het oceaanleven.

De overlast die tegenwoordig in het Caribisch gebied, Mexico, Florida en soms ook delen van West-Afrika voorkomt, heeft echter niet alleen met de klassieke Sargassozee te maken. Sinds 2011 wordt er vrijwel jaarlijks een grote sargassumgordel waargenomen in de tropische Atlantische Oceaan. Deze wordt de Great Atlantic Sargassum Belt genoemd. Die gordel kan zich uitstrekken van West-Afrika tot aan het Caribisch gebied en de Golf van Mexico. In 2018 werd daarin meer dan 20 miljoen ton sargassum gemeten.

De sterke toename van sargassum heeft waarschijnlijk meerdere oorzaken. Lange tijd werd vooral gewezen naar voedingsstoffen die via grote rivieren in zee terechtkomen. Denk aan stikstof en fosfor uit landbouw, ontbossing, bodemerosie en afvalwater. Rivieren als de Amazone en de Orinoco kunnen zulke voedingsstoffen naar de Atlantische Oceaan voeren. NASA noemt de afvoer van de Amazone, in combinatie met opwelling van voedingsrijk water voor West-Afrika, als belangrijke factor in de vorming van de sargassumgordel.

Toch is het beeld inmiddels genuanceerder. Onderzoekers kijken niet meer alleen naar rivierwater, maar ook naar veranderingen in wind, stromingen, atmosferische druk en verticale menging van oceaanwater. Daarbij komen voedingsstoffen uit diepere waterlagen naar het oppervlak, waar sargassum met voldoende zonlicht snel kan groeien. Recente studies wijzen erop dat vooral zulke oceaanprocessen en veranderingen in circulatie een grote rol kunnen spelen.

De Amazone en andere rivieren zijn dus niet de enige “boosdoener”. Ze kunnen bijdragen aan de toevoer van voedingsstoffen, maar de enorme groei van sargassum ontstaat door een combinatie van factoren. Warmer zeewater, veranderende windpatronen, oceaanstromingen, opwelling, voedingsstoffen uit rivieren en mogelijk ook Saharastof kunnen samen zorgen voor ideale omstandigheden.

Op open zee is sargassum nuttig, maar aan de kust kan het snel problemen veroorzaken. Waar het aanspoelt, hangt af van wind, stromingen en golven. Daardoor verschilt de overlast sterk per eiland, strand en zelfs per dag.

In dikke lagen op het strand begint sargassum te rotten. Daarbij kunnen waterstofsulfide en ammoniak vrijkomen, met de bekende geur van rotte eieren. Bij langdurige blootstelling kan dit zorgen voor irritatie aan ogen, neus en keel, hoofdpijn, misselijkheid en ademhalingsklachten.

Ook de natuur ondervindt schade. Grote pakketten sargassum blokkeren zonlicht voor zeegras en ondiepe koraalriffen, halen zuurstof uit het water en kunnen zeeschildpadden hinderen bij het bereiken of verlaten van het strand. Omdat sargassum zware metalen zoals arseen en cadmium kan opnemen, is hergebruik als compost, meststof of veevoer niet zomaar mogelijk.

Sargassumoverlast komt vooral voor in delen van het Caribisch gebied, langs de oostkust van Mexico, rond Florida, in de Golf van Mexico en soms bij West-Afrika en Noord-Brazilië. Bekende vakantiebestemmingen zoals Cancún, Tulum, Punta Cana, Barbados, de Florida Keys en delen van Belize kunnen ermee te maken krijgen. De overlast verschilt sterk per plek: het ene strand kan vol liggen, terwijl een ander strand op hetzelfde eiland nauwelijks sargassum heeft.

De kans op sargassum is meestal het grootst van het voorjaar tot in de herfst, vaak grofweg van maart tot en met oktober. Wind, stromingen en stormactiviteit bepalen waar en wanneer het wier aanspoelt. In de winter is de kans kleiner, maar helemaal uitsluiten kun je sargassum nooit.